ไข่แมงดาทะเล อันตรายแค่ไหน แมงดาถ้วย กับพิษที่ไม่มียาต้าน

แมงดาทะเลในอ่าวไทยมีสองชนิด ชนิดหนึ่งคือ แมงดาถ้วย (maeng da thuai) มีพิษเทโทรโดท็อกซิน (tetrodotoxin หรือ TTX) อยู่ในไข่และเนื้อ เป็นพิษตัวเดียวกับในปลาปักเป้า ต้ม ย่าง ยำ ก็ไม่หาย และไม่มียาต้านพิษ อีกชนิดคือ แมงดาจาน (maeng da chan) ที่คนนิยมกิน แต่สองชนิดนี้แยกกันยากมาก บทนี้จึงสรุปแบบระวังไว้ก่อน คือไม่กินไข่แมงดาเลยปลอดภัยที่สุด

ไข่แมงดาเป็นของกินที่คนรู้จักในหลายจังหวัดชายทะเล ทั้งยำไข่แมงดา และข้าวเหนียวไข่แมงดาที่เป็นของหวานโบราณ บทนี้ไม่ได้บอกให้ลืมเรื่องเล่าพวกนี้ แต่อยากให้รู้ว่าความเสี่ยงคืออะไร ตัวเลขจริงเป็นยังไง และถ้ามีคนกินไปแล้วต้องทำอะไร

แมงดาสองชนิด หน้าตาต่างกันแต่แยกยาก

กรมควบคุมโรคแบ่งแมงดาทะเลที่พบในไทยไว้แบบนี้

	แมงดาถ้วย	แมงดาจาน
ชื่อวิทยาศาสตร์	Carcinoscorpius rotundicauda	Tachypleus gigas
ขนาด	เล็กกว่า	ใหญ่กว่า
หาง	กลม เรียบ	เป็นสันสามเหลี่ยม มีหนาม
พิษ	มี TTX ในไข่และเนื้อ	กรมควบคุมโรคจัดเป็นชนิดที่กินได้

ฟังดูเหมือนดูหางก็จบ แต่กรมควบคุมโรคเขียนต่อท้ายไว้ชัดว่าสองชนิดนี้ แยกกันยากมาก โดยเฉพาะเมื่อแกะออกมาเหลือแต่ไข่ หรือปรุงเป็นยำแล้ว คนกินที่ร้านไม่มีทางเห็นหางเลย งานวิจัยของแพทย์โรงพยาบาลชลบุรียังระบุว่า ความเชื่อที่ว่าคนแยกตัวมีพิษกับไม่มีพิษได้ เป็นหนึ่งในความเชื่อที่ทำให้ป้องกันได้ยาก

แมงดาที่เคยกินแล้วไม่เป็นอะไร ไม่ได้แปลว่าครั้งหน้าจะปลอดภัย งานวิจัยจากชลบุรีจัดความเชื่อนี้เป็นความเชื่อที่ไม่ถูกต้อง

พิษ TTX ทำอะไรกับร่างกาย

TTX ไปปิดช่องโซเดียมของเส้นประสาท สัญญาณประสาทเลยส่งไม่ได้ ผลคือชาแล้วอ่อนแรง ถ้าพิษมากพอ กล้ามเนื้อที่ใช้หายใจจะหยุดทำงาน

กรมควบคุมโรคบอกว่าอาการเริ่มได้ตั้งแต่ 10-45 นาทีถึง 3 ชั่วโมง หลังกิน ขึ้นกับชนิดสัตว์ ฤดู และปริมาณพิษ ไข่แมงดาทำให้ป่วยรุนแรงกว่าเนื้อ อาการที่เจอ ได้แก่

• ชาริมฝีปาก ชาลิ้น แล้วลามไปชามือชาเท้า
• เวียนหัว คลื่นไส้ อาเจียน
• เหงื่อออกมาก น้ำลายมาก พูดลำบาก ตาพร่า รู้สึกตัวลอย
• รายที่หนัก กล้ามเนื้อหายใจเป็นอัมพาต หยุดหายใจ เสียชีวิตได้ภายใน 6-24 ชั่วโมง

TTX ทนความร้อน การปรุงให้สุกจึงไม่ช่วย และตามเอกสารทบทวนทางการแพทย์ StatPearls ยังไม่มียาต้านพิษเฉพาะ โรงพยาบาลรักษาตามอาการ ประคองการหายใจและความดันจนร่างกายขับพิษออกไปเอง

ตัวเลขจริงจากโรงพยาบาลชลบุรี

รายงานที่ใหญ่ที่สุดเรื่องนี้มาจากแพทย์โรงพยาบาลชลบุรี เก็บข้อมูลปี 2537-2549 (ค.ศ. 1994-2006) มีผู้ป่วยที่กินไข่แมงดาถ้วยแล้วต้องนอนโรงพยาบาล 280 ราย มีเวชระเบียนให้ดู 245 ราย ลองไล่ตัวเลขทีละขั้น

1. ผู้ป่วย 245 ราย ชาริมฝีปากและลิ้น 240 ราย คิดเป็น 240 ÷ 245 = 98% อาการแรกที่บอกเหตุแทบทุกราย
2. ระยะที่ 4 คือหนักสุด หายใจล้มเหลว 68 ราย = 68 ÷ 245 ≈ 28% เกือบหนึ่งในสามของผู้ป่วย
3. ต้องใส่เครื่องช่วยหายใจเพราะอัมพาตทั้งตัว 61 ราย ส่วนใหญ่ถอดเครื่องได้ใน 12-24 ชั่วโมง รายที่หนักใช้ 48-72 ชั่วโมง
4. หายเป็นปกติ 239 ราย (97.5%) เสียชีวิต 5 ราย (2%) สมองขาดออกซิเจน 1 ราย

ตัวเลข 97.5% ที่หายฟังดูดี แต่เป็นตัวเลขของคนที่ มาถึงโรงพยาบาลทันและได้เครื่องช่วยหายใจ ถ้าอยู่ห่างโรงพยาบาลหรือรอดูอาการนานไป ผลอาจต่างออกไปมาก

ข้อมูลของกรมควบคุมโรคช่วงปี 2559-2563 ยืนยันเรื่องนี้ มีเหตุการณ์พิษ TTX จากสัตว์ทะเล 13 เหตุการณ์ในห้าปี เกิดทุกปี มาจากแมงดา 6 เหตุการณ์ ปลาปักเป้า 7 เหตุการณ์ ผู้ป่วย 37 ราย เสียชีวิต 11 ราย หรือ 29.7% สูงกว่าตัวเลขของชลบุรีมาก

ช่วงไหนเจอบ่อย

รายงานจากชลบุรีพบผู้ป่วยมากที่สุดช่วง ธันวาคมถึงมีนาคม ส่วนกรมควบคุมโรคเตือนว่าหน้าหนาวเป็นช่วงที่คนในหมู่บ้านชายฝั่งออกหาสัตว์ทะเลมากิน จึงมักเจอผู้ป่วยประปราย ถ้าไปเที่ยวทะเลช่วงปลายปีแล้วเจอเมนูไข่แมงดา ยิ่งควรผ่าน

ถ้ามีคนกินไปแล้ว ทำยังไง

• มีอาการชาแม้นิดเดียว ที่ปาก ลิ้น มือ หรือเท้า โทร 1669 หรือไปโรงพยาบาลทันที อย่าขับรถเอง
• บอกหมอว่ากินอะไร กินไข่แมงดาหรือสัตว์ทะเลอะไร เมื่อไหร่ กินมากแค่ไหน หมอวินิจฉัยพิษ TTX จากอาการเป็นหลัก ประวัติการกินจึงสำคัญมาก
• คนที่กินจานเดียวกัน ให้เฝ้าดูอาการด้วย และไปโรงพยาบาลถ้าเริ่มชา
• ปรึกษาเพิ่ม สายด่วนกรมควบคุมโรค 1422 และศูนย์พิษวิทยารามาธิบดี 1367

แพทย์ผู้เขียนรายงานจากชลบุรีแนะนำว่าผู้ป่วยทุกรายยกเว้นรายที่เบามาก ควรนอนโรงพยาบาลเพื่อเฝ้าดู และถ้าผ่านไป 24 ชั่วโมงยังไม่มีอาการหนัก โอกาสเกิดอาการอันตรายถึงชีวิตจะต่ำลงมาก

ชาปากหลังกินอาหารทะเล คือสัญญาณให้ไปโรงพยาบาลเดี๋ยวนั้น ไม่ใช่รอดูว่าจะหายเอง

ข้อผิดพลาดที่เจอบ่อย

งานวิจัยจากชลบุรีสรุปความเชื่อสี่ข้อที่ทำให้คนยังป่วยกันทุกปี ทั้งสี่ข้อไม่ถูกต้อง

• “แยกตัวมีพิษกับไม่มีพิษได้” พอเหลือแต่ไข่หรือปรุงแล้ว แยกไม่ได้ และแม้ดูตัวก็พลาดได้
• “ตัวที่เคยกินแล้วไม่เป็นไร ก็ปลอดภัยตลอด” ไม่จริง
• “ต้มให้สุกพิษจะหาย” TTX ทนความร้อน
• “ไข่ที่ไม่มีพิษจะแตกตอนต้ม” ใช้ทดสอบไม่ได้
• รอดูอาการที่บ้าน อาการลามจากชาไปเป็นอัมพาตได้ในเวลาไม่กี่ชั่วโมง ช้าไปคือเสี่ยงหยุดหายใจ

สรุป

แมงดาถ้วยมีพิษ TTX ในไข่และเนื้อ ความร้อนทำลายไม่ได้ ไม่มียาต้าน และแยกจากแมงดาจานได้ยาก โดยเฉพาะเมื่อมาอยู่ในจานแล้ว บทนี้จึงแนะนำแบบระวังที่สุดคือไม่กินไข่แมงดา ถ้ามีคนกินไปแล้วเริ่มชาปาก ชาลิ้น ให้โทร 1669 ทันที เรื่องความปลอดภัยของอาหารริมทางทั่วไป อ่านต่อได้ที่ กินสตรีทฟู้ดให้ปลอดภัย ดูร้านจากอะไรบ้าง

แหล่งข้อมูล

• Weekly Disease Forecast No.282: Tetrodotoxin Poisoning after Consumption of Poisonous Marine Animals — กรมควบคุมโรค
• Tetrodotoxin poisoning following ingestion of the toxic eggs of the horseshoe crab Carcinoscorpius rotundicauda, 1994-2006 — Southeast Asian J Trop Med Public Health
• Tetrodotoxin Toxicity (StatPearls) — Europe PMC